7-7-2025
Γράφει ο Στέλιος Φενέκος, Υποναύαρχος ε.α.
ΙΣΤΟΡΙΚΟΙ ΚΟΛΠΟΙ (UNCLOS) – ΠΩΣ ΑΦΟΡΟΥΝ ΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ ΚΑΙ Η ΑΦΩΝΙΑ ΣΤΟ ΚΛΕΙΣΙΜΟ ΤΟΥ ΚΟΛΠΟΥ ΤΗΣ ΣΥΡΤΗΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΛΙΒΥΗ
Μετά την θρασύτατη και παράνομη συμπεριφορά (η οποία υποκινείται από την Τουρκία) όχι μόνο της παράνομης κυβέρνησης της Λιβύης που υπόγραψε το τουρκολυβικό μνημόνιο αλλά και του εξ ίσου παράνομου «πρωθυπουργού « της Βεγγάζης, του Οσάμα Χαμάντ, που το υποστηρίζει πλέον κι αυτός,
ας κάνουμε μία λεπτομερή ανάλυση του όρου “Historic bays” όπως καθορίζονται στο άρθρο 10 της UNCLOS με ερμηνεία, θεωρητική βάση και πρακτικά παραδείγματα για τα ζητήματα των ιστορικών κόλπων.
Ειδικότερα, η Λιβύη ισχυρίζεται ότι ο Κόλπος της Σύρτης αποτελεί ιστορικό κόλπο, κλείνοντάς τον με γραμμή βάσης μήκους 439 Km – 240 περίπου ναυτικών μιλίων, γεγονός που προκαλεί συρρίκνωση της ελληνικής υφαλοκρηπίδας και ΑΟΖ κατά 40 και πλέον ν.μ. και απώλεια θαλάσσιας επιφάνειας περισσότερα από 15.000 τ.χλμ.
- Τί προβλέπει το UNCLOS για τους κόλπους; Οι Ιστορικοί Κόλποι (Historic Bays)
α) Σύμφωνα με το Άρθρο 10 UNCLOS, κόλπος (bay) νοείται θαλάσσια περιοχή με ειδικά γεωγραφικά χαρακτηριστικά που επιτρέπουν τη χάραξη γραμμής βάσης στο στόμιό της, υπό τον όρο ότι:
1) Η απόσταση εισόδου δεν υπερβαίνει τα 24 ν.μ. (παρ. 4)
2) Αν υπερβαίνει τα 24 ν.μ., τότε χαράσσεται ευθεία γραμμή βάσης 24 ν.μ. εντός του κόλπου (παρ. 5) ώστε να περικλείεται η μέγιστη δυνατή επιφάνεια.
3) Ειδικότερα η Παράγραφος 6, ορίζει: «The foregoing provisions do not apply to so-called «historic» bays,……» . Δηλαδή, το άρθρο, αναγνωρίζοντας την ύπαρξή «ιστοrικών κόλπων» (historic bays) τους εξαιρεί από τους γενικούς κανόνες χάραξης γραμμών βάσης στους κόλπους.
β) Συνεπώς η UNCLOS αναγνωρίζει “ιστορικούς κόλπους” στο άρθρο 10(6) (historic bays) και άρθρο 15 (οριοθέτηση χωρικών υδάτων), πλην όμως αφήνει την τελική θεμελίωση στο εθιμικό δίκαιο και τη νομολογία. Εξ αυτής προέκυψαν και οι όροι “Historic waters” και “Historic Titles”.
1) Historic Waters: Θαλάσσια ύδατα σε κόλπους που δεν πληρούν τα τεχνικά κριτήρια (π.χ. πλάτος εισόδου <24 ν.μ. για κόλπους) αλλά αντιμετωπίζονται ως εσωτερικά ύδατα λόγω ιστορικού τίτλου και αφορά: (α) Κόλπους (β) Θάλασσες (π.χ. κλειστές ή ημίκλειστες) (γ) Ποτάμιες εκβολές 2) Historic title: Δικαίωμα κυριαρχίας ή αποκλειστικής χρήσης θαλάσσιας περιοχής, θεμελιωμένο σε: (α) Μακροχρόνια, συνεχή άσκηση εξουσίας (long usage) (β) Δημοσιότητα της πρακτικής (publicity) (γ) Σιωπηρή αποδοχή (acquiescence) από τα τρίτα κράτη γ) Συνεπώς τα Κριτήρια θεμελίωσης του Ιστορικού Κόλπου (Historic Bay) σύμφωνα με νομολογία ICJ & state practice βασίζονται στα χαρακτηριστικά των εννοιών «Historic Waters» και «Historic titles» και είναι τα ακόλουθα: 1) Άσκηση κυριαρχίας (exercise of authority): Το κράτος ενεργεί ως κυρίαρχο στην περιοχή. 2) Μακρά διάρκεια (long usage): Η πρακτική συνεχίζεται για δεκαετίες ή αιώνες. 3) Αναγνώριση ή ανοχή από τρίτα κράτη (acquiescence or recognition): Απουσία ουσιαστικής αντίθεσης. δ) Σχετική Νομολογία ICJ & ITLOS για historic waters / historic titles 1) Fisheries Case (1951, UK v Norway): Η Νορβηγία χάραξε ευθείες γραμμές βάσης (straight baselines) συνδέοντας fjords, islands, rocks, δημιουργώντας κλειστούς κόλπους πέραν των τεχνικών ορίων. Το ΗΒ προσέφυγε στο ΔΔΧ. Το ΔΔΧ έκρινε ότι: (α) Η Ειδική γεωγραφία (fjords, islands, rocks) (β) Η μακροχρόνια, δημόσια, και ειρηνική πρακτική της Νορβηγίας ήταν γνωστή διεθνώς. (γ) Το ΗΒ, αν και γνώριζε, δεν αντέδρασε (acquiescence), ουσιαστικά για πολλά χρόνια, καταθέτοντας επίσημη διαμαρτυρία μόλις το 1933. Καθιέρωσε το δόγμα ότι, ο συνδυασμός long usage + acquiescence θεμελιώνει ότι η χρήση ευθειών γραμμών βάσης από τη Νορβηγία ήταν συμβατή με το διεθνές δίκαιο. Αναφέρεται ρητά σε «historic title» για την περιοχή Lopphavet. ΣΧΟΛΙΟ: Η υπόθεση αυτή εδραίωσε τη νομολογιακή αρχή ότι κρατική πρακτική + σιωπηρή αποδοχή τρίτων μπορεί υπό προϋποθέσεις να υπερβεί τα κριτήρια της σύμβασης. 2) Temple of Preah Vihear (1962, Cambodia v Thailand): ΑΗ διαφορά αφορούσε την κυριαρχία επί του Ναού Preah Vihear, που βρίσκεται στα σύνορα Καμπότζης – Ταϊλάνδης. Το κρίσιμο σημείο ήταν: Ένας χάρτης που είχε εκπονηθεί από τη Γαλλία (που διοικούσε την Καμπότζη ως αποικία) το 1907, ο οποίος έδειχνε το ναό εντός Καμπότζης. Η Ταϊλάνδη (τότε Σιάμ) δεν είχε εκφράσει αντίρρηση για δεκαετίες. Το ΔΔΧ έπρεπε να αποφασίσει: Ποιο κράτος είχε την κυριαρχία επί του ναού βάσει του χάρτη, της συμφωνίας οριοθέτησης και της συμπεριφοράς των μερών μετά την έκδοση του χάρτη. Το ΔΔΧ έκρινε ότι: (α) Ακόμη και χωρίς ρητή αποδοχή, η μακροχρόνια σιωπηρή ανοχή (acquiescence) δημιουργεί δικαιώματα. (β) Η Ταϊλάνδη δεν αντέδρασε στον χάρτη της Γαλλίας που απεικόνιζε τον ναό εντός Καμπότζης επί 50 χρόνια. ΣΧΟΛΙΟ: Εφαρμογή στο πεδίο της θάλασσας: Η αρχή αυτή μπορεί να ισχύει για historic bays, ότι δηλαδή η απουσία ένστασης μπορεί να δημιουργήσει δικαιώματα historic title. 3) South China Sea Arbitration (Philippines v China, PCA 2016): Η Κίνα διεκδίκησε “historic rights” στην περιοχή της nine-dash line στη Νότια Σινική Θάλασσα. Οι εννέα διακεκομμένες γραμμές χρησιμοποιούνται από την Κίνα για την οριοθέτηση μίας τεράστιας περιοχής αξιώσεών της στη Νότια Σινική Θάλασσα. Συμπεριλαμβάνει νησιά και θαλάσσιες ζώνες, και έχει αποτελέσει πηγή διαμάχης με άλλα έθνη. Η νομιμότητα της γραμμής και η έκταση των αξιώσεων της Κίνας εντός αυτής αμφισβητούνται από ορισμένα έθνη και διεθνείς οργανισμούς για την εγκυρότητά της. Το Δικαστήριο έκρινε ότι: (α) Απέρριψε τον ισχυρισμό της Κίνας για ιστορικά δικαιώματα εντός της γραμμής των εννέα διακεκομμένων γραμμών, μη βρίσκοντας καμία νομική βάση για τέτοιους ισχυρισμούς βάσει της Σύμβασης των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας (UNCLOS). (β) Οι “Historic titles” διατηρούνται μόνο εφόσον αφορούν κόλπους ή παράκτιες περιοχές και υπάρχει, Σαφής, Συνεχής, ειρηνική άσκηση εξουσίας, και Acquiescence τρίτων κρατών. ΣΧΟΛΙΟ: Η απόφαση περιόρισε τα historic rights στα πλαίσια της UNCLOS, αλλά αναγνώρισε historic title ως διακριτή κατηγορία με αυστηρά κριτήρια. 4) ITLOS M/V SAIGA (1999): Το δεξαμενόπλοιο M/V Saiga, νηολογημένο στην Αγία Λουκία, ανεφοδίαζε (bunkering) αλιευτικά σκάφη εκτός της χωρικής θάλασσας της Γουινέας. Οι αρχές της Γουινέας συνέλαβαν το Saiga το 1997 σε περιοχή που ισχυρίζονταν ότι ήταν αποκλειστική οικονομική τους ζώνη ή historic waters τους, επικαλούμενες “customary fishing rights” ή “historic rights”. Το ITLOS απέρριψε τον ισχυρισμό διότι: (α) Δεν προσκομίστηκαν επαρκή αποδεικτικά στοιχεία για την ύπαρξη τέτοιων historic rights. (β) Η Γουινέα δεν απέδειξε μακροχρόνια, δημόσια και συνεχή άσκηση αποκλειστικής εξουσίας στην περιοχή. (γ) Δεν αποδείχθηκε ότι υπήρξε acquiescence (σιωπηρή αποδοχή) από άλλα κράτη που να καθιστούσε τέτοια δικαιώματα δεσμευτικά. ΣΧΟΛΙΟ: Το Δικαστήριο κατέστησε σαφές ότι Acquiescence τρίτων κρατών είναι θεμελιώδες κριτήριο για τη δημιουργία historic rights. 5) Παράδειγμα Ιστορικού Κόλπου – Κόλπος Chesapeake (ΗΠΑ) (α) Άνοιγμα στομίου >24 ν.μ.
(β) Οι ΗΠΑ τον διεκδίκησαν ως εσωτερικά ύδατα από τον 18ο αιώνα.
(γ) Η διεθνής κοινότητα (π.χ. ΗΒ) σιωπηρά αναγνώρισε την κυριαρχία. - Ο ΚΟΛΠΟΣ ΤΗΣ ΣΥΡΤΗΣ (ΛΙΒΥΗ) – ΙΣΤΟΤΙΚΟ & ΔΙΑΜΑΧΕΣ
1) Η Λιβύη έχει εγκαθιδρύσει επίσημα χωρική θάλασσα 12 νμλ από τον Φεβρουάριο του 1959.
2) Στις 19 Οκτωβρίου 1973, με την Ελλάδα υπό την χούντα, η Λιβύη με ρηματική διακοίνωση ανακοίνωσε ότι «κλείνει» τον Κόλπο της Σύρτης με γραμμή βάσεως 439 Km ή 240 νμλ (η UNCLOS προβλέπει μέγιστο άνοιγμα 24 νμλ) χαρακτηρίζοντας τον κόλπο ως εσωτερικά ύδατα, επικαλούμενη την ιστορικότητα του κόλπου και για λόγους ασφαλείας της Λιβύης.
3) Η Ελλάδα με επιστολή στο ΓΓ/ΟΗΕ (1973) δεν αναγνώρισε την ανακήρυξη αυτή, και με ρηματική διακοίνωση προς την Λιβύη στις 22 Φεβρουαρίου 1974.
Πολλά κράτη (ΗΠΑ, ΗΒ, Γαλλία, Ιταλία, Νορβηγία, Αυστραλία, ΕΣΣΔ) διαμαρτυρήθηκαν έντονα για την δήλωση της Λιβύης, ισχυριζόμενα ότι στερείται οποιασδήποτε ιστορικής ή νομικής βάσης και ως παράνομη, παρεμποδίζει την ελεύθερη ναυσιπλοΐα στην ανοικτή θάλασσα.
Το 1981 και 1986 οι ΗΠΑ πραγματοποίησαν στρατιωτικές ασκήσεις εντός της περιοχής, προκαλώντας ένοπλες συγκρούσεις (κατάρριψη λιβυκών Sukhoi-22, 24 νεκροί το 1986).
4) Το 1983 η Λιβύη (Jamahiriya) με την Μάλτα προσφεύγουν στο ΔΔΧ για την οριοθέτηση της υφαλοκρηπίδας (δεν υπήρχε τότε η έννοια της ΑΟΖ) επί Καντάφι.
5) Το 1984 δεν δόθηκε δικαίωμα παρέμβασης στην προσφυγή και στην Ιταλία, που το αιτήθηκε από το ΔΔΧ.
Εμείς σε κάθε περίπτωση αδρανήσαμε για ανάλογη συμμετοχή στην προσφυγή. Λόγω των « καλών σχέσεων» της τότε κυβέρνησης με τον Καντάφι, δεν θέλαμε προσφυγή στο ΔΔΧ, παρά το γεγονός ότι οι διαπραγματεύσεις μεταξύ των δύο χωρών για την υφαλοκρηπίδα είχαν αποτύχει.
6) Το 2004 και το 2005, η Εθνική Εταιρεία Πετρελαίου (National Oil Corporation – NOC) της Λιβύης, υπό τον Καντάφι, έκανε παραχωρήσεις περιοχών για την εξερεύνηση και την εκμετάλλευση χερσαίων και υποθαλάσσιων κοιτασμάτων υδρογονανθράκων. Σε αυτά περιλαμβανόταν και τμήματα που ξεπερνούσαν την μέση γραμμή με την Ελλάδα κι έφθαναν μέχρι τη Γαύδο και την Κρήτη, εντός της ελληνικής υφαλοκρηπίδας.
7) Τον Οκτώβριο του 2004 η Ελλάδα έκανε ρηματική διακοίνωση προς την Λιβύη (όχι όμως προς τον ΟΗΕ), η οποία δεν απαντήθηκε ποτέ.
Tον Mάρτιο του 2005, η Λιβύη του Καντάφι ανακήρυξε ζώνη προστασίας της αλιείας και προστασίας της θάλασσας από pollution, μέχρι τα 62 νμλ από τις γραμμές βάσεως (με κλειστό τον κόλπο της Σύρτης).
9) Στην συνέχεια το 2019 (μετά από 15 χρόνια ουσιαστικής απραξίας), είχαμε όλες τις διακηρύξεις με τα μνημόνια μεταξύ Τουρκίας και Λιβύης και τις ρηματικές μας διακοινώσεις στον ΟΗΕ.
10) Το 2023, η κυβέρνηση της Τρίπολης κοινοποιεί στον ΟΗΕ την απόφαση του υπουργικού συμβουλίου υπό τον πρωθυπουργό Ντμπέιμπα, ότι διαθέτει ζώνη 12 ναυτικών μιλίων χωρικών υδάτων (εδώ και χρόνια) , και ότι ανακηρύσσει συνορεύουσα ζώνη (νέα οριοθέτηση) μέχρι 24 ν.μ. από τις γραμμές βάσεως. Και τα δύο δικαιώματα μπορούν να ενασκηθούν μονομερώς από την Λιβύη σύμφωνα με την UNCLOS.
11) Πέραν όμως της μη έγκαιρης κι ελλιπούς πληροφόρησής μας (τότε – το καταλάβαμε όταν κατατέθηκε στον ΟΗΕ), αυτό που έπρεπε να αποτελέσει λόγο αντίδρασης εκ μέρους της κυβέρνησης της Ελλάδος δεν ήταν η εγκαθίδρυση αυτών των ορίων, αλλά το ότι ως γραμμή βάσεως η Λιβύη έχει κλείσει τον κόλπο της Σύρτης (που έχει εύρος 439 Km ή 240 νμλ και είναι πολύ μεγαλύτερο από τα 24 νμλ. που προβλέπονται από την UNCLOS για να μπορούν να χαραχθούν γραμμές βάσεως, ώστε να μπορεί να κλείσει ένας κόλπος και να θεωρηθούν εσωτερικά ύδατα της χώρας).
Διότι η Λιβύη δεν πληροί τα κριτήρια του “historic bay” (long usage, acquiescence), δεδομένου ότι η διεθνής κοινότητα αντέδρασε από την πρώτη στιγμή έντονα και άμεσα, μη αναγνωρίζοντας μέχρι σήμερα την πράξη αυτή, ακυρώνοντας έτσι de facto ένα από τα αναγκαία κριτήρια θεμελίωσης του ”Ιστορικού τίτλου” που διεκδικούσε η Λιβύη.
12) ΕΠΙΤΕΛΟΥΣ: Στις 24 Απριλίου ο πρέσβης μας στον ΟΗΕ κ. Ευάγγελος ΣΕΚΕΡΗΣ, τοποθετήθηκε εξαιρετικά, με επίσημη ρηματική διακοίνωση, όχι μόνο για την παράνομη διακήρυξη της Λιβύης για την ΑΟΖ της, που παραβιάζει αφενός την μέση γραμμή αφετέρου και την δική μας συμφωνία με την Αίγυπτο, αλλά αρνείται και την αποδοχή του κλεισίματος του κόλπου της Σύρτης (από το μακρινό 1974, πρώτη φορά που το είπαμε), καθώς και ότι αφορά το Τουρκολυβικό μνημόνιο.
Ακόμη, διαμαρτύρεται για τον τρόπο που εγκαθιδρύθηκε η ζώνη προστασίας της αλιείας των 62 νμλ, που έγινε το επίσης μακρινό 2005 (και χωρίς καμία αντίδρασή μας έκτοτε), η οποία παραβιάζει την UNCLOS (αφού μετρήθηκε από τις γραμμές βάσεως με κλειστό τον κόλπο της Σύρτης).
Επίσης μιλάει ξεκάθαρα και για παράνομες αποφάσεις της μεταβατικής κυβέρνησης της Λιβύης, γιατί σε θέματα διεθνών θεμάτων και συμφωνιών δεν έχει την έγκριση του Λιβυκού Κοινοβουλίου (όπως προβλέπεται και από την συνδιάσκεψη της Γενεύης).
ΣΧΟΛΙΟ: Η αυθαίρετη εγκόλπωση μίας τεράστιας έκτασης ως εσωτερικά ύδατα της Λιβύης στον κόλπο της Σύρτης, αν δεν αντιδράσουμε και το αποδεχθούμε, θα είναι ευθέως ανάλογη και της απώλεια τεράστιας έκτασης και στην ΑΟΖ μας (περισσότερα από 15.000 τετραγωνικά χιλιόμετρα).
Και αυτό θα πρέπει να είναι ισχυρό επιχείρημα διαπραγμάτευσης μας με την Λιβύη, για την οριοθέτηση μεταξύ μας της ΑΟΖ και την ακυρότητα του Τουρκολυβικού μνημονίου.
Η ΕΛΛΑΔΑ ΚΑΙ ΟΙ ΙΣΤΟΡΙΚΟΙ ΚΟΛΠΟΙ ΤΗΣ
1) Η Ελλάδα δεν έχει ανακηρύξει «historic bays». Για να χαρακτηριστούν κάποιοι ως τέτοιοι απαιτείται θεμελίωση επί τη βάσει των εξής κριτηρίων Historic title:
α) Δικαίωμα κυριαρχίας ή αποκλειστικής χρήσης θαλάσσιας περιοχής, θεμελιωμένο σε μακροχρόνια, συνεχή άσκηση εξουσίας (long usage)
β) Δημοσιότητα της πρακτικής (publicity)
γ) Σιωπηρή αποδοχή (acquiescence) από τα τρίτα κράτη
2) Περίπτωση Θερμαϊκού Κόλπου
α) Έχει Άνοιγμα περίπου 30 νμλ.
β) Δεν πληροί το γεωγραφικό κριτήριο legal bay λόγω ανοίγματος (μπορεί όμως να χαραχθεί ευθεία γραμμή βάσεως εκεί που το άνοιγμα είναι στα 24 νμλ).
γ) Δεν έχει ανακηρυχθεί ως historic bay αν και υπάρχει μακρά και συνεχής χρήση (λιμάνι Θεσσαλονίκης, αλιευτική/λιμενική δραστηριότητα).
3) Περίπτωση Πατραϊκού Κόλπου
- Άνοιγμα περίπου 25-28 νμλ.
- Θεωρητικά πιθανή η διεκδίκηση του χαρακτήρα ως historic bay λόγω συνεχούς χρήσης, αλλά ουδέποτε προβάλλεται. Παρ όλα αυτά, θα μπορούσε να θεωρηθεί ως εσωτερικά ύδατα κλείνοντας τον κόλπο μέχρι του εύρους ανοίγματος 24 νμλ.
4) Σαρωνικός, Μεσσηνιακός, Λακωνικός Κόλπος, όπως και πολλοί άλλοι κόλποι στη χώρα μας, με άνοιγμα <24 νμλ., θεωρούνται legal bays χωρίς την ανάγκη για επίκληση ιστορικού τίτλου.
ΚΑΤΑΛΗΓΟΝΤΑΣ
1) Οι Ιστορικοί Κόλποι (historic bays) αποτελούν εξαιρετικό εργαλείο εθνικής κυριαρχίας, αλλά η θεμελίωσή τους είναι δύσκολη και απαιτητική:
Απαιτεί σαφή ιστορικό τίτλο, μακροχρόνια πρακτική και διεθνή αναγνώριση.
Η Λιβυκή διεκδίκηση της Σύρτης δεν πληροί τα κριτήρια, προκαλεί εντάσεις και στερείται ουσιαστικής εθιμικής βάσης.
2) Η Ελλάδα δεν έχει κλείσει με γραμμές βάσεως όλους τους κόλπους που δικαιούται (μικρότερου ανοίγματος από 24 νμλ – ούτε έχει χαρακτηρίσει κάποιον με μεγαλύτερο άνοιγμα των 24 νμλ ως ιστορικό κόλπο – γιατί δύσκολα θα πληρούσε το κριτήριο της Σιωπηρής Αποδοχής (acquiescence) από τρίτα κράτη – Τουρκία).
3) Το προβληματικό είναι ότι παραμένει και σιωπηλή ως προς την Λιβύη και τον κόλπο της Σύρτης, σε ένα θέμα που, αν και νομικά περίπλοκο, μπορεί να χρησιμοποιηθεί για την ενίσχυση της εθνικής διαπραγματευτικής μας θέσης στις θαλάσσιες ζώνες με την Λιβύη και διεκδίκηση του μεγέθους της ΑΟΖ (περισσότερα από 15.000 τετρ. χιλιόμ.) η οποία καταχρηστικά διεκδικείται τώρα από την Λιβύη.
4) Σιωπήσαμε σε ότι αφορά τον Κόλπο του Τάραντα με την Ιταλία και δεν το ανταλλάξαμε με την πλήρη αποδοχή εκ μέρους τους της επήρειας των νησιών μας.
5) Δυστυχώς η σιωπή μας αποτελεί το ισχυρότερο όπλο των αντιπάλων μας. Η κατανόηση του θεσμού των historic bays είναι στρατηγικής σημασίας στο πλαίσιο της UNCLOS και του διεθνούς δικαίου της θάλασσας, ιδίως ενόψει των σημερινών προκλήσεων με την Λιβύη.
*Το άρθρο εκφράζει προσωπικές απόψεις και εκτιμήσεις του συντάκτη
φωτ.αρχείου
DIPLOMATIC POINT 