7-7-2024

Γράφει ο Στέφανος Σκαρμίντζος, Ιστορικός MA Military History

Για την Ναυμαχία της Σαλαμίνας μπορείτε να διαβάσετε εδώ.

Η δημιουργία των αμφίβιων μαχητών

H άρρηκτη σχέση των Ελλήνων με τη θάλασσα, αρχίζει από τη Νεολιθική εποχή αλλά μόνο από την εποχή του Χαλκού έχουμε πληροφορίες για την ύπαρξη οργανωμένων ναυτικών δυνάμεων. Η ανάγκη προστασίας των ακτών από την πειρατεία εξελίχθηκε στην ανάγκη προστασίας των σκαφών και των θαλάσσιων εμπορικών οδών. Οι συγκρούσεις γίνονταν με την σώμα με σώμα συμπλοκή των αντιπάλων πληρωμάτων. Ένα θραύσμα από αγγείο της Εποχής του Χαλκού που βρίσκεται στο μουσείο της Λαμίας είναι ίσως η αρχαιότερη παράσταση ναυμαχίας στον κόσμο.

Η ανάγκη δημιουργίας ενός σώματος ανδρών που θα πολεμούσαν και στα πλοία και στην ξηρά οδηγώντας τις εφόδους κατέστη επιτακτική. Δεν γνωρίζουμε την ακριβή οργάνωση, τον οπλισμό και τακτικές αυτής της περιόδου και μόνο βάσιμες υποθέσεις μπορούν να γίνουν από τα Ομηρικά έπη και τους αρχαίους μύθους. Όμως χάρη στις πινακίδες που διασώθηκαν στην Πύλο, γνωρίζουμε για την ύπαρξη οργανωμένης ακτοφυλακής.

Πάνω στα πλοία όλο το πλήρωμα έπαιζε μάλλον το διπλό ρόλο των κωπηλατών και μαχητών. Το όμορφα σκάφη με είκοσι ή τριάντα κουπιά σε κάθε πλευρά, σαν αυτά που δείχνουν οι τοιχογραφίες της περιόδου εξυπηρετούσαν διπλό ρόλο ως εμπορικά και πειρατικά. Δεν χρησιμοποιούταν ο εμβολισμός αλλά τα σκάφη πλησίαζαν το ένα το άλλο και τα πληρώματα συγκρούονταν μεταξύ τους. Το γεμάτο βραχονησίδες Αιγαίο παρείχε πολλά σημεία, όπου οι πειρατές μπορούσαν να ενεδρεύουν και να επιτίθενται σε σκάφη που το πλήρωμά τους ήταν καταπονημένο από την κωπηλασία.

Πήλινος αναθηματικός πίνακας του 6ου αι. π.Χ που βρέθηκε στο ιερό της Σουνιάδος Αθηνάς και παριστά κωπήλατο πλοίο που μεταφέρει οπλίτες. Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο. (Φωτ. Σ. Σκαρμίντζος)

Οι Κρήτες με την εισαγωγή της πεντηκόντορου, αύξησαν την ταχύτητα και τον αριθμό των μαχητών στα πλοία καταστέλλοντας την πειρατεία, επιβάλλοντας με τον τρόπο αυτόν, το ναυτικό τους δίκαιο. Το βασικό πλοίο είναι πεντηκόντορος και αναφέρεται από τα Ομηρικά χρόνια. Η πεντηκόντορος έδωσε το πλεονέκτημα σε αυτούς που την χρησιμοποιούσαν καθώς οι επιδρομείς προτιμούσαν την τριακόντορο. Οι πενήντα κωπηλάτες μπορούσαν αναπτύσσουν μεγαλύτερη ταχύτητα, να καλύπτουν μεγαλύτερους τομείς περιπολίας, να καταδιώκουν τους πειρατές και να έχουν αριθμητική υπεροχή στη μάχη πάνω στο κατάστρωμα. Δεν είναι τυχαίο ότι ο Μίνωας,ο άνθρωπος που έκανε ασφαλή τη ναυσιπλοΐα θεωρήθηκε άξιος να είναι δικαστής των ψυχών στον κάτω κόσμο.

Η οικονομική και πολιτιστική καθίζηση του 10ου και 9ου π.Χ. αιώνων ωστόσο, πιθανόν έφερε τον απόλυτο περιορισμό αν όχι και την εξαφάνιση αυτών των μονάδων. Στη Γεωμετρική Περίοδο, η πειρατεία και η ζωοκλοπή, αν λάβουμε υπ όψιν μας τους μύθους και τα Ομηρικά Έπη, δεν ήταν απαραίτητα ατιμωτικές πράξεις. Όπως έγραψε και ο Θουκυδίδης η «Ελλάδα σιδηροφορούσε» και  οι θάλασσες έγιναν πάλι πηγή κινδύνου.

Στην Αρχαϊκή Εποχή εντούτοις το εμπόριο και οι οικονομίες ανέκαμψαν, αλλά αναπτύχθηκε και ο θαλάσσιος ανταγωνισμός. Οι πόλεις κράτη συγκρούονται μεταξύ τους για τον έλεγχο των θαλάσσιων οδών. Οι ναυμαχίες που το αποτέλεσμα κρινόταν από την σύγκρουση βαριά οπλισμένων πεζών που επέβαιναν στα πλοία πρέπει να ήταν συνηθισμένες, όπως μαρτυρά ο «κρατήρας του Αριστόνοθου» που βρέθηκε στο Cerveteri της Ιταλίας και χρονολογείται στον 7ο αιώνα π.Χ. 

Η πειρατεία της «ιδιωτικής πρωτοβουλίας» περιορίστηκε η μάλλον αντικαταστάθηκε από επιδρομές λαφυραγώγησης κατά των εμπορικών ανταγωνιστών στα πλαίσια των πολεμικών συγκρούσεων. Άλλωστε,οι έμποροι  πλέον ταξίδευαν σε νηοπομπές η πλήρωναν κάποιους αριστοκράτες οπλίτες να προστατεύουν το πλοίο και φορτίο. Οι πειρατές συνήθως δεν ήταν θωρακισμένοι για να κωπηλατούν πιο εύκολα προκειμένου να καταδιώκουν τα εμπορικά πλοία. Αρκούσε όμως ο θωρακισμένος πολεμιστής να σκοτώσει τους πρώτους επιδρομείς που θα επιτίθονταν για να «πειστούν» οι υπόλοιποι να ψάξουν για πιο εύκολη λεία αλλού. Τα ποιήματα του Αρχίλοχου βρίθουν από τέτοια υπονοούμενα.

Πιεζόμενοι από την φτωχή γη τους και τον υπερπληθυσμό οι νησιώτες του Αιγαίου ήταν οι πρώτοι που ίδρυσαν οργανωμένες ναυτικές δυνάμεις για να προστατέψουν  το εμπόριο τους και κατ΄ επέκταση δημιούργησαν «αμφίβιους σχηματισμούς» και άρχισαν να κυριαρχούν στο Αιγαίο. Επίσης άρχισαν να εξελίσσουν τη ναυπηγική με νέους τύπους σκαφών.

Εξέλιξη της πεντηκόντορου ήταν η διήρης, ένα πλοίο με δυο σειρές κουπιών σε κάθε πλευρά. Μερικοί θεωρούν ότι η διήρης είναι Φοινικική εφεύρεση αλλά οι αναφορές του Ομήρου στα μεγάλα πλοία των Βοιωτών  και θραύσματα κεραμικών από το Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο αμφισβητούν σοβαρά αυτή τη θεωρία. Η ταχύτητα της διήρους ήταν μεγαλύτερη και το ψηλά τοποθετημένο κατάστρωμα έδινε μεγάλο πλεονέκτημα  στους μαχητές έναντι του πληρώματος της πεντηκόντορου (για την διήρη μπορείτε να διαβάσετε περισσότερα εδώ).

Ο πιο μεγάλος όμως, θαλασσοκράτωρ της πρώιμης εποχής είναι ο Πολυκράτης, ο τύραννος της Σάμου. Δημιούργησε ένα στόλο από 100 πεντηκόντορους και ένα σώμα τοξοτών. Αυτό ήταν καινοτομία καθώς τα εκηβόλα όπλα μπορούσαν να βάλουν πριν τη σύγκρουση προκαλώντας απώλειες στους αντιπάλους κωπηλάτες που δεν μπορούσαν να προστατευτούν με ασπίδες, ενώ κωπηλατούσαν. Ως ψιλοί ακόμα οι τοξότες μπορούσαν να δηώσουν τις γειτονικές ακτές και να διαφύγουν προτού επέμβουν οι οπλίτες του εχθρού. Η αντίδραση των εντοπίων, προτού οπλιστούν καλά, θα αντιμετωπιζόταν από τους ήδη βαριά οπλισμένους Σάμιους οπλίτες που θα επέβαιναν στα πλοία ως πεζοναύτες. Τα πλοία του Πολυκράτη ονομάζονταν «Σάμαινες» και τα χάλκινα έμβολά τους είχαν τη μορφή αγριόχοιρου. Πρέπει να ήταν πολύ εντυπωσιακά γιατί εμφανίζονται συχνά στην «μελανόμορφη» αγγειογραφία της εποχής.

Η Κόρινθος άρχισε να εξελίσσεται σε ναυτική δύναμη από τον 8ο αιώνα π. Χ. και ο Κορίνθιος Αμεινοκλής θεωρείται πατέρας της τριήρους. Σε αντίθεση με την πεντηκόντορο που είναι εμπορικό και πολεμικό πλοίο, η τριήρης είναι αποκλειστικά πολεμικό σκάφος. Τρεις σειρές κωπηλατών κατευθύνουν το σκάφος σαν γιγάντιο βλήμα για να συντρίβει τον εχθρό. Η εμπλοκή με τα αντίπαλα πληρώματα δεν εγκαταλείφθηκε επειδή η σύλληψη ενός εχθρικού πλοίου ήταν πιο επικερδής από την καταστροφή του. Γι’ αυτό το λόγο, οι τριήρεις έφεραν βαριά οπλισμένα αγήματα οπλιτών στο κατάστρωμα τους. Τα χωρίς ρέλια καταστρώματα ήταν εξέδρες εφόδου πεζοναυτών. Τα καταστρώματα ήταν σε μεγαλύτερο ύψος από τις πεντηκόντορους και τις διήρεις δίνοντας πλεονέκτημα στον επιτιθέμενο τη στιγμή της εμβολής. Συνεπώς, όσοι ήθελαν να θαλασσοκρατούν υιοθέτησαν την τριήρη.

Αναμφίβολα, το πιο φημισμένο και δοξασμένο ναυτικό της Αρχαιότητος είναι χωρίς αμφιβολία το Αθηναϊκό. Αν και οι άθλοι τους αρχίζουν από την εποχή του Σόλωνα με την απόσπαση της Σαλαμίνας από τους Μεγαρείς, οι Αθηναίοι πεζοναύτες καθιερώθηκαν με τον αγώνα τους στη Σαλαμίνα. Πολλοί υιοθέτησαν σαν σύμβολο τους την άγκυρα, όπως ο Σωφάνης που αναφέρεται από τον Ηρόδοτο. Μετά την καταστροφή στο Δραβίσκο όμως, οι πεζοναύτες, όπως μαρτυρά η αγγειογραφία, φέρονται να υιοθετούν το δελφίνι σε μαύρο φόντο. Το δελφίνι εμφανίζεται επίσης στα Αθηναϊκά σταθμά που σύντομα εκτοπίζουν τα Αιγινήτικα. Οι πεζοναύτες ίσως να μην ήταν όλοι Αθηναίοι πολίτες. Στα πλοία των Αθηναίων όμως, ο Ηρόδοτος αναφέρει σαν πεζοναύτες τους Πλαταιείς στο Αρτεμίσιο και πιθανόν Ερετριείς που είχαν γλιτώσει τον εξανδραποδισμό του 490 π.Χ.

Ο Πλούταρχος αναφέρει ότι ο Κίμων δεχόταν εισφορές σε χρήμα και όχι σε άνδρες ή σκάφη από τους συμμάχους. Πολλοί εθελοντές όμως από διάφορα μέρη θα πήγαιναν να υπηρετήσουν με έναν ικανό στρατηγό που υπήρχε η πιθανότητα πλουτισμού από τα λάφυρα. Όταν οι Αθηναίοι κατέλαβαν την Ναύπακτο, εγκατέστησαν εκεί Μεσσήνιους πρόσφυγες που αποδείχτηκαν πολύτιμοι σύμμαχοι. Ο Φώτιος στο λεξικό του αναφέρει ότι οι Μεσσήνιοι χρησιμοποιούν το μονόγραμμα Μ στις ασπίδες τους.

Τακτικές

Ο όρος πεζοναύτες είναι σύγχρονος. Οι μαχητές πάνω στα πλοία αναφέρονται από τον Ηρόδοτο ως επιβατεύοντες.  (6.15.1 – 7.184.2) Ήταν βαριά οπλισμένοι και θεωρούνταν επίλεκτοι. Διακινδύνευαν σίγουρο θάνατο από πνιγμό αν έπεφταν στη θάλασσα με τη θωράκισή τους. Αυτό σήμαινε ότι αμείβονταν ιδιαίτερα αν και ο Ηρόδοτος θεωρεί ότι το ποσό των 8 αργυρών δραχμών που δόθηκε πριν τη Σαλαμίνα ήταν έκτακτο επίδομα λόγω του κινδύνου. Ο Ξενοφών στα Ελληνικά αναφέρει 1 δραχμή την ημέρα που εδίδετο στα Πελοποννησιακά πληρώματα μόνο με την Περσική υποστήριξη. Οι κωπηλάτες μπορούσαν να πολεμήσουν ως ψιλοί και μόνο με την υποστήριξη των οπλιτών.

Γονατιστοί, καλυπτόμενοι από τις ασπίδες τους και στηριζόμενοι στα δόρατά τους, οι οπλίτες περίμεναν τον πλοηγό να ρίξει το σκάφος πάνω στον εχθρό συντρίβοντας τα κουπιά του αντιπάλου με το έμβολο και να τρυπάει την καρίνα του. Κατά την προσέγγιση, οι χειριστές εκηβόλων όπλων σάρωναν το εχθρικό κατάστρωμα με βλήματα. Ηταν κυρίως τοξότες αλλά ο Ηρόδοτος αναφέρει πόσο επικίνδυνοι ήταν και οι ακοντιστές (8.90.2). Σφενδονήτες μάλλον δεν υπήρχαν γιατί η χρήση περιστρεφόμενης σφενδόνης απαιτούσε χώρο και ο ρυθμός βολής ήταν αργός.

Κατά τη στιγμή του εμβολισμού, το εχθρικό πλοίο τρανταζόταν άγρια και πολλοί αντίπαλοι έπεφταν στη θάλασσα ή στο διάκενο μεταξύ των δύο καταστρωμάτων με αποτέλεσμα να πνιγούν ή να σακατευτούν. Επίσης πολλοί κωπηλάτες στο σημείο κρούσης συνθλίβονταν. Οι οπλίτες επιτίθονταν από την πλώρη και περνούσαν στο αντίπαλο σκάφος αφού τα καταστρώματα σχεδόν εφάπτονταν. Η χρήση σανίδων ως γεφυρών εφόδου αναφέρεται από το Θουκυδίδη στη Σικελική Εκστρατεία αλλά δεν είναι βέβαιη η γενικευμένη χρήση τους. Ούτε είναι βέβαιο πως οι σανίδες εφόδου δεν προυπήρχαν του Πελοπονησσιακού Πολέμου.

Η μάχη στο κατάστρωμα ήταν πιο αμείλικτη από αυτήν στην ξηρά επειδή για να νικήσουν, κάθε εχθρός έπρεπε να σκοτωθεί, να συλληφθεί ή να πεταχτεί στη θάλασσα. Την έφοδο οδηγούσε ο τριήραρχος με το ξίφος στο χέρι και υποστηριζόταν από τα δόρατα όσων ακολουθούσαν. Αυτοί που θα επιτίθονταν πρώτοι, έριχναν ακόντια και μετά ορμούσαν με το ξίφος. Αντίθετα από την ξηρά όπου μετρούσε το σύνολο, στην θάλασσα η ατομική επιδεξιότητα στα όπλα και η παλληκαριά έπαιζαν τον πρώτο ρόλο.

Το βοηθητικό πλήρωμα ακολουθούσε οπλισμένο με εγχειρίδια, τσεκούρια ή καμάκια! Στην άμυνα οι κωπηλάτες θα μπορούσαν να βοηθήσουν τους οπλίτες χρησιμοποιώντας τα σπασμένα κουπιά σαν ρόπαλα όπως μαρτυρά ο Αισχύλος πως έγινε στη Σαλαμίνα. Όμως οι αθωράκιστοι κωπηλάτες πιθανότερα θα παραδίδονταν ή θα έπεφταν στη θάλασσα για να μην σφαγιασθούν παρά θα πολεμούσαν. Οι οπλίτες συνήθως θα εξασφάλιζαν την παράδοση του υπολοίπου εχθρικού πληρώματος αλλά και του πλοίου αν επικρατούσαν των ομολόγων τους.

Από την εποχή του Μ. Αλεξάνδρου και μετά, η εμφάνιση μεγαλύτερων και πιο αξιόπλοων σκαφών όπως η πεντήρης έφεραν επανάσταση στις αμφίβιες τακτικές.Τα πλοία μπορούσαν να φέρουν πολιορκητικούς  πύργους στο κατάστρωμά τους αλλά και βλητικά μηχανήματα. Είναι χαρακτηριστικό πως η Τύρος τελικά υπέκυψε όταν τα αμφίβια τμήματα του Μ. Αλεξάνδρου διέσπασαν την άμυνα των θαλασσίων τειχών της πόλης με την βοήθεια καταπελτών και πύργων εφόδου που εφέροντο από τα πλοία τους.

Οι Πέρσες δοκίμασαν να κάνουν αντιπερισπασμό και να παρακωλύσουν τις επικοινωνίες του Μεγάλου Στρατηλάτη στέλνοντας έναν στόλο στο Αιγαίο. Για κάποια στιγμή η κατάσταση έγινε  κρίσιμη αλλά έξω από την Προποντίδα  ο Μακεδόνας ναύαρχος Ηγέλοχος ματαίωσε τις Περσικές προσπάθειες. Μια άλλη περσική μοίρα που κουβαλούσε χρυσό για να διευκολύνει τους προδότες της Ελληνικής Ιδέας σταματήθηκε από το ναύαρχο Πρωτέα έξω από τη Σίφνο. Δεν είναι υπερβολή λοιπόν να πούμε ότι ο αγώνας των πεζοναυτών στο Αιγαίο έκανε εφικτή την επιτυχία του Αλεξάνδρου στην Ασία.

Οι αμφίβιοι μαχητές εξελίχθηκαν σε καθοριστικό παράγοντα κυριαρχίας στην Μεσόγειο. Χάρη στον τιτάνιο αγώνα τους, οι πεζοναύτες της Ρόδου κράτησαν ανοιχτό το λιμάνι της το 305 π.Χ εμποδίζοντας με τον τρόπο αυτόν τον Δημήτριο τον Πολιορκητή να εκπορθήσει την πόλη.  Στην Ελληνιστική περίοδο κατάφεραν να διατηρήσουν αλώβητο το νησί από την επιβουλή του Φιλίππου του Ε’ και να προστατευόσουν το Ροδιακό εμπόριο από τους Κρήτες και Κίλικες πειρατές. Η άρνηση των Ροδίων να τους χρησιμοποιήσουν κατά των Ρωμαίων το 88 π.Χ έφερε και την πτώση της χώρας τους. Η αυλαία της ιστορίας έπεσε για τους Αρχαίους Έλληνες αμφίβιους μαχητές το 49 π.Χ., όταν ο Καίσαρας υπέταξε τη Μασσαλία που είχε κάνει το λάθος να ταχτεί με τον εχθρό του Πομπηίου.

Πηγές

1. Ομήρου ΙΛΙΑΣ  N 131-133, 145-150 
2. Πολύαινου 2 38, 2
3. Πλούταρχος Κάμμιλλος 18, 19 Loeb Κλασσική Βιβλιοθήκη έκδοση 1920
4. Πολύβιος μτφ. Evelyn S. Shuckburgh (London: Macmillan, 1889), σελ. 226-230.
5. Πλούταρχος Θεμιστοκλης Loeb Κλασσική Βιβλιοθήκη έκδοση 1920
6. Πλούταρχος Κίμων Loeb Κλασσική Βιβλιοθήκη έκδοση 1920
7. Διονύσιος ο Αλικαρνασσεύς Loeb Κλασσική Βιβλιοθήκη έκδοση1950
8. Πλούταρχος Αλκιβιάδης Loeb Κλασσική Βιβλιοθήκη έκδοση 1920
9. Φροντίνος «Στρατηγήματα»  J. M. Dent & Sons, Ltd., London, 1905
10.  Δίων Κάσσιος Loeb Κλασσική Βιβλιοθήκη έκδοση 1914 σελ. 313
11. Λίβιος Ιστορία της Ρώμης  13.α 13β 13γ εκδ. J. M. Dent & Sons, Ltd., London, 1905
12. Διονύσιος ο Αλικαρνασσεύς 20 1 1-37 Loeb Κλασσική Βιβλιοθήκη έκδοση1950
13. Πολύβιος 1.23.4 μτφ. Evelyn S. Shuckburgh London: Macmillan, 1889
14. Πολυαινος «Στρατηγήματα»  Loeb Κλασσική Βιβλιοθήκη έκδοση 1920
15. Λίβιος Ιστορία της Ρώμης 32 17.4 – 18.9  εκδ. J. M. Dent & Sons, Ltd., London, 1905
16. Παυσανίας «Ελλάδος Περιήγησις» 7.16.3 μτφ. John Dreyden London: Macmillan, 1889
17. Διόδωρος Σικελίωτης «Ιστορια» Loeb Κλασσική Βιβλιοθήκη έκδοση 1920
19. Στράβων Γεωγραικά Loeb Κλασσική Βιβλιοθήκη έκδοση 1920
20. Πλούταρχος Αλεξανδρος Loeb Κλασσική Βιβλιοθήκη έκδοση 1920
21. Πλούταρχος Δημήτριος Loeb Κλασσική Βιβλιοθήκη έκδοση 1920
22 Πλούταρχος Κίμων Loeb Κλασσική Βιβλιοθήκη έκδοση 1920.

Δημοσιεύεται στο methormisakathektou.blog