6-5-2025

Γράφει ο Παναγιώτης Γέροντας, Ιστορικός-Συγγραφέας

Η επιτυχία της Ουκρανίας να προκαλέσει σοβαρές απώλειες στον Ρωσικό Στόλο της Μαύρης Θάλασσας, παρά την απουσία οργανωμένων ναυτικών δυνάμεων, αποτελεί ένα από τα πλέον εντυπωσιακά παραδείγματα ασύμμετρης ναυτικής τακτικής στη σύγχρονη ιστορία. Η βύθιση του καταδρομικού Moskva και η ευρεία χρήση ναυτικών drones αναδεικνύουν την καινοτομία και την αποτελεσματικότητα των ουκρανικών τακτικών.

Η Βύθιση του Moskva, ένα μεγάλο πλήγμα στο κύρος του Ρωσικού Ναυτικού

Στις 13 Απριλίου 2022, το ρωσικό καταδρομικό Moskva, ναυαρχίδα του Στόλου της Μαύρης Θάλασσας, επλήγη από δύο ουκρανικούς πυραύλους R-360 Neptune. Οι πύραυλοι προκάλεσαν πυρκαγιά και εκρήξεις στα πυρομαχικά, οδηγώντας στη βύθιση του πλοίου στις 14 Απριλίου 2022. Η επίθεση αποκάλυψε σοβαρές αδυναμίες στην αεράμυνα του Moskva, με ενδείξεις ότι το ραντάρ δεν ήταν ενεργό τη στιγμή της επίθεσης. Επιπρόσθετα, σύμφωνα με αναφορές, ένα τουρκικής κατασκευής drone Bayraktar TB2 χρησιμοποιήθηκε για να αποπροσανατολίσει τα ρωσικά συστήματα, επιτρέποντας στους πυραύλους να πλήξουν το στόχο χωρίς αντίδραση.

Το Moskva το 2012 (πηγή)

Το Moskva, ναυπηγημένο τη δεκαετία του 1980, διέθετε συστήματα ραντάρ και αντιαεροπορικής άμυνας παλαιάς τεχνολογίας, τα οποία δεν ήταν επαρκή για την ανίχνευση και την αντιμετώπιση σύγχρονων απειλών, όπως οι πύραυλοι Neptune. Η απουσία αποτελεσματικών μέτρων ηλεκτρονικού πολέμου και η ανεπαρκής εκπαίδευση του πληρώματος στην αντιμετώπιση κρίσεων συνέβαλαν στην αποτυχία αποτροπής της επίθεσης.

Το ρωσικό πλοίο διέθετε το εναέριο ραντάρ τύπου MR-800 Voskhod/Top Pair για έγκαιρη προειδοποίηση και το MR-710 Fregat/Top Steer για 3D απεικόνιση στόχων. Αν και επαρκή για την εποχή του Ψυχρού Πολέμου, αυτά τα συστήματα είχαν περιορισμένη ικανότητα να εντοπίζουν στόχους σε χαμηλό ύψος (sea-skimming missiles), δεν μπορούσαν να διακρίνουν αποτελεσματικά μικρού μεγέθους απειλές με stealth χαρακτηριστικά, όπως ο Neptune και παρουσίαζαν χαμηλή ανανέωση δεδομένων και ελλιπή συγχρονισμό με συστήματα CIWS[1]. Το Moskva διέθετε έξι συστήματα AK-630M CIWS (30mm Gatling-style πυροβόλα), τα οποία αν και σχεδιασμένα για αντιμετώπιση εισερχόμενων πυραύλων, παρουσίαζαν ανύπαρκτη σύνδεση με προηγμένα ηλεκτρονικά συστήματα ανίχνευσης όντας βασισμένα σε παλαιούς αισθητήρες και οπτικά σκοπευτικά, μικρό χρονικό περιθώριο αντίδρασης, ειδικά όταν δεν υπήρχε έγκαιρη προειδοποίηση, και ελλιπή αυτοματοποίηση, χωρίς την ικανότητα συνεργατικής λειτουργίας μεταξύ πυροβόλων. Η συνέπεια ήταν ότι, αν και διέθετε “ποσοτική” επάρκεια, τα συστήματα δεν ήταν σε θέση να αποκρούσουν μια καλοσχεδιασμένη διπλή προσβολή όπως αυτή που διενήργησαν οι Ουκρανοί με τους Neptune.

Και στον ηλεκτρονικό πόλεμο το ρωσικό πλοίο είχε σοβαρές αδυναμίες. Δεν διέθετε σύγχρονα ECM (Electronic Counter Measures)[2], δεν υπήρχαν συστήματα soft kill (π.χ. τεχνητοί στόχοι, αντιπυραυλικά flare/chaff) σε αξιόπιστη κατάσταση και δεν υπήρχε δικτύωση με άλλα πλοία ή UAV για εναέρια προειδοποίηση και επιτήρηση. Πολύ σημαντική πλευρά του σύγχρονου πολέμου είναι η δικτυοκεντρική επιχειρησιακή επίγνωση πεδίου (Network-Centric Warfare – NCW, σας συνιστούμε να διαβάσετε περισσότερα εδώ).

Τέλος, το ρωσικό πλοίο διέθετε ως κύριο σύστημα αεράμυνας τους S-300F (ναυτική έκδοση του S-300P), ένα ισχυρό αλλά άκαμπτο οπλικό σύστημα κατάλληλο για εστίαση σε μεγάλες αποστάσεις αλλά ανεπαρκές εναντίον πυραύλων επιφανείας – επιφανείας ή χαμηλής πτήσης. Επιπρόσθετα, το S-300F χρειάζεται έναν ή δύο σταθμούς ελέγχου πυρός. Αυτό έχει ως συνέπεια ότι αυτοί μπορούν να κατευθύνουν περιορισμένο αριθμό πυραύλων ανά στιγμή (τυπικά 6) και δεν μπορούν να «μοιράσουν» ανεξάρτητα την καθοδήγηση σε κάθε εκτοξευτή. Αν καταστραφεί ή αν προκληθεί παρεμβολή στο ραντάρ καθοδήγησης, όλο το σύστημα καθίσταται άχρηστο, ενώ αν υπάρξει ταυτόχρονη προσβολή με πολλαπλούς πυραύλους (saturation attack), το σύστημα περνάει σε κατάσταση κορεσμού.

Τα σύγχρονα συστήματα αντίθετα, όπως το Aegis/ SM-2, κάθε εκτοξευτής είναι ανεξάρτητος στη λειτουργία του χωρίς να απαιτείται ένας κεντρικός σταθμός καθοδήγησης. Το σύστημα καθοδηγεί πολλαπλούς πυραύλους ταυτόχρονα, προς διαφορετικούς στόχους, ενώ οι πύραυλοι συχνά έχουν ενσωματωμένο αισθητήρα (π.χ. ενεργό ραντάρ), ώστε να μην εξαρτώνται από εξωτερική καθοδήγηση.

Ωστόσο για να γίνουν πιο κατανοητοί οι λόγοι βύθισης του Moskva, δέον είναι να αναλυθεί περισσότερο η ρωσική αντίληψη για τη ναυτική ισχύ που υποκρύπτει μια σημαντική έλλειψη ναυτοσύνης και την προσαρμογή λογικών στεριάς στη θάλασσα. Οι Σοβιετικοί άργησαν να δώσουν σημασία στη ναυτική ισχύ και ποτέ δεν έφυγαν από τη λογική της ναυτικής υπεράσπισης των χερσαίων δυνάμεων που ουσιαστικά καθόριζε ως πεδίο επιχειρήσεων την παράκτια θάλασσα. Υπό αυτό το πρίσμα, της άρνησης πρόσβασης στις εχθρικές ναυτικές μονάδες, οι Σοβιετικοί κάποια στιγμή έστρεψαν το ενδιαφέρον τους σε πολεμικά πλοία πολλαπλών ρόλων, που ομοιάζουν με πλωτά φρούρια, βαριά οπλισμένα και θωρακισμένα με σκοπό να εμφανίζονται ως κινούμενες πυραυλικές απειλές. Ο ναυτικός πόλεμος ωστόσο απαιτεί ευκινησία, ευελιξία και δικτύωση πληροφοριών που θα δώσουν την αναγκαία προσαρμοστικότητα για την επίτευξη της νίκης. Πρόκειται στην ουσία για πλωτά τεθωρακισμένα, τα οποία είναι εξαιρετικά ευάλωτα στο σύγχρονο ναυτικό πόλεμο.

«Πολυπλατφορμικές τακτικές αντιεπιφανειακού πολέμου (ASuW) προσελκύουν εκ νέου την προσοχή στο Σοβιετικό Ναυτικό, καθώς νέες κλάσεις πολεμικών πλοίων επιφανείας, με έμφαση στον αντιπλοϊκό ρόλο, εντάσσονται στον στόλο. Οι κλάσεις Kynda (1962) και Kresta I (1967), των οποίων ο βασικός οπλισμός ήταν αντιπλοϊκοί πύραυλοι, ακολουθήθηκαν από αρκετές κλάσεις καταδρομικών και αντιτορπιλικών με οπλισμό που επικεντρωνόταν κυρίως στον ανθυποβρυχιακό πόλεμο (ASW). Όμως, πλέον τρεις σημαντικές κλάσεις πλοίων επιφανείας έχουν αναδειχθεί, διαθέτοντας βαρύ αντιπλοϊκό οπλισμό: η Sovremennyy (1981), η Slava (1983), και το πυρηνοκίνητο καταδρομικό μάχης Kirov (1980)[3]».

Η βύθιση του Moskva είχε τεράστιο ψυχολογικό και επιχειρησιακό αντίκτυπο, καθώς ήταν η μεγαλύτερη απώλεια ρωσικού πολεμικού πλοίου από τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Επηρέασε καθοριστικά την εικόνα της ρωσικής ναυτικής ισχύος στη Μαύρη Θάλασσα. Για να κατανοηθεί η αξία του πλήγματος, δέον να αναφερθεί ότι οι Ουκρανοί με αμελητέο κόστος, εξαφάνισαν σκάφος αξίας 750 εκατομμυρίων δολαρίων και πολλές απώλειες στο πλήρωμα που έχασαν τη ζωή τους με φρικτό τρόπο καιόμενοι μέσα σε πύρινη λαίλαπα.

Η χρήση Ναυτικών Drones

Η Ουκρανία αξιοποίησε μη επανδρωμένα σκάφη επιφανείας (USVs) όπως τα Magura V5 και Sea Baby, ουκρανικής σχεδίασης, σε πολλαπλές επιχειρήσεις κατά του Ρωσικού Στόλου. Τα συγκεκριμένα drones έχουν αυτονομία εκατοντάδων ναυτικών μιλίων, φέρουν εκρηκτικό φορτίο και διαθέτουν εξοπλισμό καθοδήγησης και πιθανόν AI για στοχοποίηση. Οι επιθέσεις των drones αυτών προκάλεσαν σοβαρές ζημιές και ανάγκασαν τη Ρωσία να μετακινήσει μεγάλο μέρος του στόλου της από τη Σεβαστούπολη στο Νοβοροσίσκ. Επιπλέον, ορισμένα Magura V5 εξοπλίστηκαν με πυραύλους R-73, καταρρίπτοντας ελικόπτερα Mi-8, γεγονός πρωτοφανές για μη επανδρωμένο σκάφος επιφανείας.

Ο Ρόλος της Τεχνητής Νοημοσύνης

Υπάρχουν σοβαρές ενδείξεις ότι η Ουκρανία έχει ενσωματώσει τεχνητή νοημοσύνη στα drones της, κυρίως για:

-αυτόνομη πλοήγηση και αποφυγή εμποδίων σε συνθήκες jamming.

-Οπτική αναγνώριση στόχων (π.χ. αναγνώριση πολεμικών από εμπορικά πλοία).

-Αντίδραση σε δεδομένα σε πραγματικό χρόνο (real-time) χωρίς ανθρώπινη καθοδήγηση.

Στο μέλλον, η Τεχνητή Νοημοσύνη θα μπορούσε να επιτρέψει την πλήρως αυτόνομη στοχοποίηση και προσβολή με ελαχιστοποίηση του ανθρώπινου ρόλου, ενώ, ένα σύνολο από drones θα είναι σε θέση να επιχειρεί συντονισμένα (swarm tactics). Επιπρόσθετα, θα είναι σε θέση να διεξάγει αυτοματοποιημένο ηλεκτρονικό πόλεμο και εκτίμηση αποστολής σε πραγματικό χρόνο.

Συμπεράσματα

Η ρωσοουκρανική ένοπλη σύγκρουση δεν έδωσε πολύτιμα διδάγματα μόνο στον πόλεμο στη ξηρά αλλά και στον ναυτικό πόλεμο. Τα πάντα στον πόλεμο είναι σχέση κόστους – ωφελείας. Με ποιούς τρόπους δηλαδή θα είναι σε θέση ο έκαστοτε αντίπαλος να προκαλέσει αποφασιστικά πλήγματα στον εχθρό με το μικρότερο δυνατό κόστος. Ένα αποφασιστικό πλήγμα, όπως η βύθιση ενός σημαντικού πλοίου μπορεί να οδηγήσει στον τερματισμό του πολέμου πριν αυτός ξεκινήσει, όπως άλλως τε μας έχει ήδη διδάξει ο πόλεμος στα Falklands.

Η χρήση των ναυτικών drones είναι δυνατόν να συσχετιστεί με τα ελληνικά πυρπολικά της Ελληνικής Επανάστασης. Η χρήση είναι η ίδια, το μόνο που έχει αλλάξει είναι η ανάπτυξη της τεχνολογίας.

Πηγές

Akar,F., “Analysis of the Sunken Russian Cruiser Moskva and Implications for Russia and the World Navies”, Horizon Insights, 5,2, (2022):1-8

Zimm, A.D., “Antiship Missile Lessons from Sinking of the Moskva”, USNI Proceedings, May 2022, Vol. 148/5/1,431.

Agnihotri, K., “Sinking of the Russian Cruiser Moskva: A Cause – Effect Analysis”, maritimeindia.org

Polmar, N., Guide to Soviet Navy, Naval Institute Press, Annapolis, 1986

Sinking of the Moskva (Wikipedia)

USNI News, “Warship Moskva Was Blind to Ukrainian Missile Attack”

Reuters, “Ukraine Says Naval Drone Destroys Russian Helicopter for First Time”

Business Insider, “Russia’s Black Sea Fleet is Figuring Out How to Defend Against Ukraine’s Deadly Sea Drones”

CSIS, “Ukraine’s Future Vision and Current Capabilities for Waging AI-Enabled Autonomous Warfare”

Kyiv Independent, “Magura drone”

---

[1] Το CIWS είναι ακρωνύμιο του Close-In Weapon System (Σύστημα Όπλων Εγγύς Άμυνας) και πρόκειται για ένα αυτοματοποιημένο οπλικό σύστημα τελευταίας γραμμής άμυνας, σχεδιασμένο να εντοπίζει, να παρακολουθεί και να καταστρέφει εισερχόμενες απειλές, όπως πυραύλους sea skimming (χαμηλής πτήσης), βλήματα cruise, αεροσκάφη, drones, ακόμα και ταχέως πλησιάζοντα σκάφη (π.χ. ναυτικά drones σε επιθέσεις κορεσμού).

[2] Ένα σύγχρονο ECM μπορεί να κάνει παρεμβολή (jamming) εχθρικών ραντάρ στόχευσης (fire-control radars), να προκαλέσει προβλήματα στη πορεία τηλεκατευθυνόμενων ή κατευθυνόμενων από ραντάρ πυραύλων και τέλος να προκαλέσει παραπλάνηση σε πυραύλους που λαμβάνουν ανανέωση δεδομένων σε πτήση. Το Moskva διέθετε συστήματα σοβιετικής εποχής αναλογικά (όχι ψηφιακά) με χαμηλό εύρος συχνοτήτων. Επίσης δεν μπορούσαν να αντιμετωπίσουν τους Neptune, οι οποίοι χρησιμοποιούν ραντάρ κατηγορίας fire-and-forget ( μετά την εκτόξευσή τους, δεν απαιτούν περαιτέρω καθοδήγηση ή εμπλοκή από τον εκτοξευτή) με stealth χαρακτηριστικά και τέλος δεν είχαν διασύνδεση με αισθητήρες για προγραμματισμένο jamming (reactive jamming). Το ρωσικό πλοίο πρακτικά ήταν «κουφό και τυφλό» στις δυνητικές απειλές.

[3] Polmar, N., Guide to Soviet Navy, Naval Institute Press, Annapolis, 1986, σελ 32.

Δημοσιεύεται στο methormisakathektou.blog

*Το άρθρο εκφράζει προσωπικές απόψεις και εκτιμήσεις του συντάκτη