19-11-2024

Γράφει ο Στέφανος Σκαρμίντζος, Ιστορικός ΜΑ Military History

H ανθρώπινη παρουσία στις αζερικές περιοχές αρχίζει από τη παλαιολιθική εποχή όπως μαρτυρούν οι βραχογραφίες του Εθνικού Πάρκου του Γκομπουστάν.  Η ύφανση των ονομαστών χαλιών του Αζερμπαϊτζάν αρχίζει την περίοδο της Χαλκοκρατίας. Πλούσια σε χαλκό η περιοχή έγινε αντικείμενο έριδας και στόχος επιδρομών ειδικά από τους Σκύθες. Ισως αυτός είναι ο λόγος που ενσωματώθηκε στην Μηδική αυτοκρατορία. 

Όταν ο Μεγάλος Κύρος κατέλυσε την ισχύ των Μήδων, μετέτρεψε την χώρα σε σατραπεία των Αχαιμενιδών. Από τις περιοχές τις Κασπίας οι Αχαιμενίδες εξήγαγαν πίσσα και πετρέλαιο και διέδωσαν τον Ζωροαστρισμό στην χώρα.
Την περίοδο που εισέβαλε στην περιοχή ο Μ. Αλέξανδρος, ο σατράπης του  Δαρείου Ατροπάτης του παρέδωσε την χώρα και τον υπηρέτησε πιστά. Πολλοί υποστηρίζουν ότι το  σύγχρονο όνομα της περιοχής προέρχεται από παραφθορά του ονόματός του. Στη διάρκεια των ανταγωνισμών των  Διαδόχων του Αλεξάνδρου, ο σατράπης ανακηρύχθηκε βασιλιάς. Το βασίλειο ήταν υποτελές αρχικά στους Σελευκίδες και κατόπιν στους Πάρθους, αν και η κυριαρχία τους συχνά αμφισβητούταν. 

Ο βασιλιάς Ουναϊρ εισήγαγε τον Χριστιανισμό στη χώρα αλλά το βασίλειο κατέληξε υποτελές στους Σασσανίδες. Οι πηγές ονομάζουν το βασίλειο Καυκάσια Αλβανία αλλά δεν είναι γνωστό πως ονόμαζαν την περιοχή οι ντόπιοι πληθυσμοί. Τον έβδομο μεταχριστιανικό αιώνα η περιοχή κατελήφθη από τους Χαζάρους σύμμαχους του Ηρακλείου.
Η συντριβή των Σασσανιδών από τους Αραβες άφησε την περιοχή εκτεθειμένη στις μουσουλμανικές ειδρομές. Τελικά η αντίσταση του πρίγκιπα Τζαβανσίρ κατεστάλη το 687 και άρχιζαν οι μαζικοί εξισλαμισμοί. 

Η παρακμή του χαλιφάτου των Αββασιδών άφησε πισω της μια σειρά από αλληλοσυγκρουόμενες δυναστείες.  Τον 11ο μεταχριστιανικό αιώνα, η περιοχή άρχισε να κατακλύζεται από Τουρκομάνους νομάδες. Oι ιρανόφωνοι πληθυσμοί που διατήρησαν την χριστιανική τους πίστη απομονώθηκαν στα ορεινά. (σημερινή μειονότητα των Ούντι). Η περιοχή τελικά περιήλθε στην εξουσία των Σελτζούκων και ο εκτουρκισμός του πληθυσμού συνεχίστηκε.  Η σελτζουκική παρακμή ευνόησε την άνοδο της τοπικής δυναστείας των Τζαλαγιριδών. που τελικά καταλύθηκε από τον Ταμερλάνο.

Οι Αζέροι υποτελείς (Δυναστεία Σιρβανσαχ) του αναγκάστηκαν να τον υποστηρίξουν στους πολέμους του κατά της Χρυσής Ορδής. Οι Σιρβανσάχ έμειναν ανεξάρτητοι μετά τον θάνατο του Ταμερλάνου μέχρι που υποτάχθηκαν στους Σαβαφίδες του Ιράν.
Το Αζερμπαϊτζάν έγινε πεδίο ανταγωνισμού μεταξύ των Σαβαφιδών και των Ρώσων. Οι Σαβαφίδες ηττήθηκαν και παρέδωσαν την περιοχή στον Τσάρο το 1828. Παρέμεινε υπό ρωσική κυριαρχία μέχρι το 1918 που ανακήρυξε την ανεξαρτησία του ως η πρώτη ισλαμική δημοκρατία.

Ο στρατός του απασχολημένος με την καταστολή της αρμενικής εξέγερσης στο Καραμπάχ,  δέχτηκε την επίθεση των Σοβιετικών που τελικά κατέλυσαν την ανεξαρτησία των Αζέρων το 1920. Με την συνθήκη του Καρς, ορίστηκαν τα σύνορα με την Αρμενία και ρυθμίστηκε το ζήτημα του Ναγκόρνο-Καραμπάχ εντός του πλαισίου της ΕΣΣΔ.  Στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, οι Γερμανοί κατέλαβαν την πρωτεύουσα Μπακού αλλά απέτυχαν να εκμεταλλευτούν τις πετρελαιοπηγές. Αζέροι πρώην αιχμάλωτοι σε γερμανική  υπηρεσία συμμετείχαν με αγριότητα στην καταστολή τηςς εξέγερσης της Βαρσοβίας το 1944.

Το 1991 μετά το πραξικόπημα κατά του ηγέτη της ΕΣΣΔ Μ. Γκορμπατσώφ, το Αζεμπαϊτζάν κήρυξε για δεύτερη φορά την ανεξαρτησία του. Σχεδόν αμέσως άρχισαν συγκρούσεις με τους Αρμένιους αυτονομιστές στο Ναγκόρνο-Καραμπάχ. Αρχικά οι Αρμένιοι επικράτησαν αλλά οι Αζέροι με τουρκική στήριξη κατέλαβαν το σύνολο του Καραμπάχ το 2023 δημιουργώντας ένα κύμα προσφύγων και δημιουργώντας ανησυχίες στο Ιράν που ενδιαφέρεται για τους ιρανόφωνους πληθυσμούς του Καυκάσου, όπου μειονότητες τους υπάρχουν ακόμα στο Αζερμπαϊζαν.

Πηγές

Ηρόδοτος Ιστορίες

Στράβων Γεωγραφικα

https://iranicaonline.org

Martin Sicker, The Islamic World in Ascendancy: From the Arab conquests to the Siege of Vienna, Praeger Publishers, 2000

Krstic, T., 2011. Contested Conversions To Islam. Stanford, Calif.: Stanford University Press.

Asimov, Isaac. The Near East: 10,000 Years of History. Boston: Houghton Mifflin, 1968.

David Nicolle The Armies of Islam : 7th-11th Centuries Osprey Publishing

David Nicolle The Age of Tamerlane Osprey Publishing

Tadeusz Swietochowski, Brian C. Collins Scarecrow Press, 1999

Σοβιετικοί στρατιώτες στο Μπακού κατά τον Μαύρο Ιανουάριοτου 1990 (πηγή)

Δημοσιεύεται στο methormisakathektou.blog

*Το άρθρο εκφράζει προσωπικές απόψεις και εκτιμήσεις του συντάκτη