Ένας λαογραφικός – θρησκευτικός εορτασμός που αναβιώνει κάθε χρόνο στο Νεόκαστρο Ναυπακτίας

15-6-2024

Η λαογραφική – θρησκευτική “Γιορτή των Βλάχων” διοργανώνεται κάθε χρόνο από τον Πολιτιστικό Σύλλογο Νεοκάστρου στην όμορφη ορεινή Ναυπακτία. Το παραδοσιακό έθιμο λαμβάνει χώρα την ημέρα της Αναλήψεως του Χριστού. Για το ενδιαφέρον αλλά και γευστικό αυτό έθιμο αναφέρονται στην ιστοσελίδα του Δήμου Ναυπακτίας τα ακόλουθα (πατήστε εδώ):

Κάθε χρόνο, από το 1994, ο εκπολιτιστικός σύλλογος “Νεόκαστρο” διοργανώνει την “ΓΙΟΡΤΗ ΤΩΝ ΒΛΑΧΩΝ” ανήμερα της Αναλήψεως. Είναι ένα έθιμο των κτηνοτρόφων. Εκείνη την ημέρα δημιουργούσαν φιλικές συντροφιές στις στάνες όπου έφτιαχναν τα βραστά, ψητά, κουσμάρ και γιαούρτι και διασκέδαζαν καθώς η ημέρα αυτή ήταν αφιερωμένη στην Ανάληψη του Κυρίου Ιησού Χριστού που ήταν προστάτης των κτηνοτρόφων. Μάλιστα συνήθιζαν να δωρίζουν το γάλα στον εκάστοτε ιερέα του χωριού. Το έθιμο αυτό αναβιώνει κάθε χρόνο από το 1994 ο εκπολιτιστικός σύλλογος “Νεόκαστρο”. Όλοι μαζί συγκεντρώνονται στην Κεντρική Πλατεία της Χοχλαστής στο Δημοτικό Διαμέρισμα του Δήμου Ναυπάκτου. Στην εκδήλωση συμμετέχουν πέραν του Συλλόγου και των κτηνοτρόφων όλες οι νοικοκυρές του Νεοκάστρου παρασκευάζοντας παραδοσιακές πίτες, ψωμί, γιαούρτι. Οι κτηνοτρόφοι προσφέρουν το κρέας για τα βραστά και τα ψητά. Οι επισκέπτες συμμετέχουν στην παρασκευή του πανάρχαιου εδέσματος του κουσμάρ.

Λίγα λόγια για την ιστορία του χωριού και της περιοχής που πραγματοποιείται το παραδοσιακό έθιμο, μας παρατίθενται εν συνεχεία, με την ευγενική συνδρομή ενός Βετεράνου Αεροπόρου του κ. Ηλία Δημητρόπουλου, Σμήναρχου ε.α., Ιστορικού-Ερευνητή, μέλους και υπευθύνου Δημοσίων Σχέσεων της Ένωσης Αποστράτων Αξιωματικών Αεροπορίας (ΕΑΑΑ) – παράρτημα Αχαΐας και Διευθυντή της εφημερίδας “Ναυπακτιακή Φωνή” ο οποίος συμμετείχε στον εορτασμό.

από δεξιά, ο κ. Ηλίας Δημητρόπουλος, Σμήναρχος ε.α, μέλος και υπεύθυνος δημοσίων σχέσεων ΕΑΑΑ Αχαϊας κατά την Γιορτή των Βλάχων στην Ναυπακτία-φωτ.F/B

Για την αρχαιοελληνική περίοδο δεν υπάρχουν πηγές, παρά κάποια ψήγματα θρύλων. Σίγουρα υπήρχε οικισμός, γύρω από το σημερινό Σχολείο με παρουσία και στα υψίπεδα της Βρωμόβρυσης και στις Βάθες.

Είχε ως κάστρο/Ακρόπολη το απέναντι, δυτικό ύψωμα, που και σήμερα ονομάζεται ‘’Παλιόκαστρο’’. Δεν γνωρίζουμε αν ο οικισμός ανήκε στους Αιτωλούς, ή στους Οζόλες Λοκρούς που κατοικούσαν στην παραλιακή ζώνη.

Ο μύθος λέει ότι, εδώ λίγο παρακάτω, στα χαλορέμματα υπήρχε περίφημο άγαλμα της Αφροδίτης, που όταν έσπασε το φράγμα νερού στις Βάθες, παρέσυραν το άγαλμα και μέσω του χείμαρρου Σκα βρέθηκε, χωρίς το κεφάλι του, ανατολικά της Ναυπάκτου και έκτοτε η περιοχή ονομάζεται Αφροδίτη.

Ούτε κατά τη Βυζαντινή εποχή γνωρίζουμε το όνομα του χωριού. Ένα μόνο σλαβικό τοπωνύμιο με το όνομα Κρεμινίτσα, μαρτυρεί και το παροδικό πέρασμα των Σλάβων.

Ως Νιόκαστρο συναντάται για πρώτη φορά την πρώτη περίοδο κατά την οποία. την περιοχή της Ναυπακτίας κατέκτησαν οι Βενετοί και την κράτησαν για 92 χρόνια (1407 – 1499), πρόκειται για την λεγόμενη Α’ Βενετοκρατία ( ή Α’ Ενετοκρατία).

Οι Βενετοί αναβάθμισαν θεαματικά το κάστρο της Ναυπάκτου και περί το 1410  εγκατέστησαν τρία περιφερειακά κάστρα, ένα στο Περιθώρι, ένα στη Βρώμιαρη (Καστράκι) και ένα και σημαντικότερο, στην περιοχή, πάνω σε τελείως απρόσιτο βράχο, που στην πορεία των χρόνων πήρε τ’ όνομα  «Νιόκαστρο» και σήμερα λέγεται ‘’Παλιοκάστελα’’. Αυτό το κάστρο ταυτίζεται με το Νιόκαστρο. Δεν γνωρίζουμε αν τ’ όνομα  δόθηκε προς διάκριση από το Παλιόκαστρο, ή από το γεγονός ότι κάθε νέο κάστρο έπαιρνε το όνομα ‘’νέο κάστρο (Νεόκαστρο), που είναι και το πιθανότερο. Οι Βενετοί φέρανε και αποίκους Επτανησίους, Χειμαριώτες, Αλβανούς  και διάφορα Λατινικά στοιχεία στην περιοχή για φρουρά στο κάστρο αλλά και να πυκνώσουν τον τοπικό πληθυσμό. Παράλληλα στήριξαν τα μοναστήρια της Παναγίας Φιλοθέου Νεοκάστρου και του Αγιάννη Βομβοκούς, που τα κατέστησαν, τρόπω τινά, προπύργιά τους.

Το 1499 η περιοχή καταλήφθηκε οριστικά από τους Τούρκους και μία από τις πρώτες ενέργειές τους ήταν να καταρτίσουν φορολογικούς καταλόγους (κατάστιχα) κατά χωριό.

Πριν  έναν χρόνο περίπου εντοπίστηκαν τρείς φορολογικοί κατάλογοι των ετών 1520, 1559 και 1645, προκειμένου για το Νιόκαστρο και αντίστοιχοι για τ’ άλλα χωριά του Βενέτικου. Οι κατάλογοι (κατάστιχα) περιλαμβάνουν ονομαστικά τους αρχηγούς των οικογενειών,  και ξεχωριστά χήρες και άγαμα παιδιά καθώς και τους φόρους κατά παραγωγικό είδος, οπότε ρίχνουν φως για τη σκοτεινή αυτή περίοδο.

Τον Ιούλιο του 1687 την Ναυπακτία την ξαναπήραν οι Βενετοί για 13 χρόνια, δηλαδή, μέχρι το 1699. Την περίοδο αυτή ενεργοποιήθηκαν πάλι τα περιφερειακά κάστρα και το Νιόκαστρο (σημερινά Παλιοκάστελα). Την Άνοιξη του 1689 (Δευτέρα Διακαινησίμου) επέρχεται η καταστροφή του χωριού και η πυρπόληση των δύο Μοναστηριών από τον εξωμότη πειρατή από το Οίτυλο της Μάνης ,Λυμπεράκη Γερακάρη, που είχε τεθεί στην υπηρεσία των Τούρκων. Και τα δύο μοναστήρια ανακαινίστηκαν εκ «βαράθρων» την Άνοιξη του 1695.

Οι τότε κάτοικοι του Νιόκαστρου εξοντώθηκαν και εξανδραποδίστηκαν ή και ακολούθησαν τους Βενετούς στην Πελοπόννησο και κανένα όνομα δεν διασώθηκε.

Έχουμε όμως το δισκοπότηρο της Παναγίας Φιλοθέου με ημερομηνία 1732  Νοεμβρίου 21.  Που μαρτυρεί ως όνομα το χωριό υπάρχει.

Το Νιόκαστρο ‘’ξαναπιάστηκε ‘’ στα χρόνια του Αλή Πασά, περί το 1800, όταν αποικίστηκε από Ηπειρώτες, Σουλιώτες  Τζουμερκιώτες που λέγονταν και Ξηρομερίτες και άλλους κατατρεγμένους. Είναι τα σημερινά 9-10 σόγια του χωριού.

Όλοι τους κτηνοτρόφοι, υπέφεραν τον χειμώνα από έλλειψη ζωοτροφών. Ο πρώτος Δημογέροντας του χωριού, ο Αδάμ – Χρήστος (Αδαμοχρήστος) προσκάλεσε σε γεύμα τον πασά της Ναυπάκτου (μάλλον τον γηραλέο  Αλή – Μπαμπά) και του έθεσε το πρόβλημα της χειμερινής διαβίωσης. Αυτός τους προέτρεψε, με την άδειά του, να ξεχειμωνιάζουν κοντά στη θάλασσα «εκεί που υπάρχουν πολλές μυρμηγκοφωλιές», δηλαδή στα μέρη της σημερινής Ρίζας, Μακύνειας,  Αγραπιδόκαμπου. Παράλληλα μια μεγάλη μερίδα Νιοκαστριτών  επέλεξε για ξεχειμώνιασμα την περιοχή απέναντι (ανατολικά) του Αγιάννη Βομβοκούς, τις Κουβαράδες όπως αποκαλούνται και σήμερα.

Και βέβαια οι Κουβαράδες δεν πήραν το όνομα από κουβάρια που κύλισαν προς τον Σκα, όπως ελέγετο από γενιά σε γενιά, αλλά από τις τέσσερις  οικογένειες ‘’Κουβαρά’’ που συναντάμε στα τουρκικά κατάστιχα.

Με αυτόν τον τρόπο προέκυψαν τα «θυγατρικά» χωριά του Νεοκάστρου, δηλαδή, η Ρίζα ο Αγραπιδόκαμπος και ο σημερινός Λυγιάς.

Το Νιόκαστρο προσέφερε 16 αγωνιστές στον επικό αγώνα του 1821. Το καλοκαίρι του 1944, υπήρξε έδρα του 3/42 Τάγματος του ΕΛΑΣ.

Από το 1960 άρχισε η ραγδαία κάμψη του με την ομαδική κάθοδο των κατοίκων στον σημερινό Λυγιά, όμως στη δεκαετία του 1980 άρχισε η ανάκαμψή του χάριν στον ενθουσιασμό της νεολαίας, των άξιων προέδρων που ακολούθησαν και βέβαια στον δραστήριο Πολιτιστικό Σύλλογο που και σήμερα παρέχει αυτή  την Ομηρική φιλοξενία.

Μάλιστα, αναφέρεται ενημερωτικά ότι έχει σχεδόν τελειώσει η συγγραφή του βιβλίου για την ιστορία του μοναστηριού της «Παναγίας Φιλοθέου Νεοκάστρου».

Τέτοιες εκδηλώσεις, αποτελούν γερό ανάχωμα διατήρησης Ελληνοχριστιανικού πολιτισμού σε μια εποχή κλονισμού των  πάσης φύσεως αξιών.

Χρόνια πολλά και του χρόνου!

*Για φωτογραφίες από την Γιορτή των Βλάχων επισκεφτείτε το Nafpaktianews